«Төрөөбүт кыраайбыт айылҕатын киһи хараҕынан көрөн эбэтэр кинигэ көмөтүнэн билиэн сөп” (Познать природу родного края можно либо своими глазами, либо с помощью книг) М.В. Ломоносов.
Алтынньы 15 күнүгэр Таас Тумуска сири тобулу үүттүүр скважинаттан Саха сиригэр аан маҥнай айылҕа гааһа көстүбүтэ 70 сыла буолар. Бу көстүү-арыйыы тыйыс тымныы айылҕалаах төрөөбүт дойдубутугар суолтата тугунан да кэмнэммэт. Ааспыт кэм улуу түгэнин үөрүүтүн, күүрээннээх үлэ суолтатын арай кинигэлэртэн – биир дойдулаахтарбыт дьиҥ олохтон суруллубут айымньыларыттан уонна дьон ахтыытыттан билсиэххэ сөп.
Ол курдук Кэбээйибит Саха Сиригэр бүттүүнүгэр суолталаммыт түгэнин туһунан Иван Романович Петров «Булчут кэпсээнэ» диэн Н.М. Олесовка анаабыт хоһоонугар суруйбута.
Булчут кэпсээнэ
Н.М. Олесовка
Күһүн тыаҕа бултуу сылдьан,
Халлааҥҥа уһуурбут уоттан,
Хайа иэдээн турда диэммин,
Куттаммыппын кэпсиибин…
…Арай онно саһыл сүлэн,
Аһаан бүтэн эрдэхпинэ –
Дьэ доҕоор, «Таас Тумустан»
Дьикти сырдык кыыһар төлен,
Хараҥа түүнү өмүрдэн,
Хайа солоон уһуурбута!
Киһини былдьыах сүрдэнэн,
Кэҥээн-уһаан суостаммыта.
Тусаһабар, үүтээн дьиэбэр
Тунал күнүс көтөн түһэн,
Сааскы этиҥ сардаҥатын
Сайа ыһан дьиримнэттэ!..
Өй-мэйдээх тулуйбатынан
Өлүү сатата улуйда.
Сэрии буомбатын санатан
Сир-буор титирии ньиргийдэ!
Үүтээн аанын ыга саптан
Өр тыыммакка чуумпурбутум.
Туох-ханнык буоларын күүтэн
Туймаарыйан олорбутум…
Онтон эбэм – Луҥха тамаҕар,
Ойуун күөлүн чугаһыгар,
Ротор сири үүттүүрүн,
Ол сэппит тугу көрдүүрүн,
Оройдоттум, үөрэ түстүм! –
Үс күннээх киистэммит саҕа
Үлүскэннээх үөрүү буолла.
Аал уоппар айах туттум,
Алгыспын биэрэн уоскуйдум:
Дойдубут сундуугун астаҕа,
Дьолбут күүспүт баһыйдаҕа…
Уолан бэрдинии тэмтэйэн,
Ойон тахсан көрбүтүм –
Улуу Лена тумулуттан
Уот гаас уһуутуу умайан,
Күн курдук күлэр чаҕыллаах
Күлүмэх уотунан
Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа
Өрө күлүмнүү турбута!..
Хоһооҥҥо Сахабыт сиригэр айылҕа гааһа көстүбүт күнэ – улахан соһуччу үөрүү хомоҕой тылынан сиһилии суруллар.
Биир дойдулаахпыт, суруйааччы Василий Иванов «Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр» сэһэнин сүрүн ис хоһооно тыа сиригэр гаас киириитин туһунан. Сэһэҥҥэ Маппый оҕонньор гаас маҥнай көстүбүт «Ойуун хайатыгар» тиийэн ол умнуллубат күн тугу көрбүтэ маннык суруллубут: « … бастакы роторга тиийбитэ, дьэ манна мустубут этэ, киһи түүн түһээн баттаппатах, сэрии сэбин курдук элбэх техника. Били кинилэр үлэлээбит түөрт атахтаах тимир вышкалара, сүүс хаамыылаах сиргэ баран, оҕо оонньуурунуу хампарыйан сытара. Ол оннуттан күөх төлөн биир кэм өрө уһууран олороро. Сир барахсан күүстээх да тыыннаах буолар эбит, оҕонньор сөрү-сөхпүтэ, сары-саллыбыта. Ол күөх төлөҥҥө сүгэни бырахтахха киҥкиниир киэҥ халлааҥҥа көтө турара. Дьэ күүс да күүс…»
«Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр» сэһэн Саха сирин тыатын сиригэр гаас киириитин, көлүөнэлэр ситимнэрин, гаас маҥнай көстүбүт сирин, саха ыалын күннээҕи олоҕун, дьарыгын, киһи олоҕун кэрдиис кэминэн уратытын туһунан кэпсиир. Хас биирдии тыа ыалын ити кэмин эргиччи сырдатар. Айылҕа гаастаах Кэбээйибит туһунан биир чаҕылхай айымньы.
Төрөөбүт дойдубут сиртэн хостонор баайын, дьонун-сэргэтин, олох хаамыытын билсэргэ суруйааччыларбыт айымньылара күндү баайбыт буолар. Химия учуутала буоларым быһыытынан айылҕа гааһа көстүбүтэ 50 сылыгар – 2006 сыллаахха «Кэбээйи улууһа – күөх төлөн үөскээбит дойдута» диэн бастакы бырайыагынан үлэни саҕалаабытым. Бырайыак улуус кыраайы үөрэтээччилэрин түмэн, араас хайысхалаах үлэ ыытыллан кэллэ.
Вера Заровняева, Кэбээйи