“Олоҥхо – саха норуотун энциклопедията, бары күндүтэ мустубут музейа. Саха фольклорун бары жанрдарын синтеһэ, киһи билэр бары поэтическай ньыматын сиэркилэтэ”.
Суорун Омоллоон
Биллэрин курдук, олоҥхо норуот тылынан уус-уран айымньытын чыпчаала, саха дьонун киэн туттуута буолар. Олоҥхо – киһи үтүө майгытын, күүһүн-уоҕун, олоххо тулуурун, дьулуурун арыйан көрдөрөр улуу айымньы. Олоҥхоҕо саха олоҕу анаарыыта, историята, философията, өркөн өйө түмүллэн көстөр.
Быйыл 2026 сылга Кэбээйи улууһугар буолар өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн, Мукучу нэһилиэгэр (баһылык Левин Н.И.), олоҥхоҕо аналлаах араас таһымнаах тэрээһиннэр нэһилиэк бары араҥатын хабан туран, тиһигин быспакка бэрт сонуннук, айымньылаахтык ыытылла тураллар. Ол курдук, алтынньы ыйга тус предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр хайысхалаах И.Е. Левин аатынан Танара орто оскуолатын 8-11 кылааһын үөрэнээччилэригэр лиэксийэлэр ыытылыннылар. “Басхан” дьыалабыай оонньуу иһинэн “Саҥарыы үөрүйэхтэрин төрүттэрэ” тиэмэни Борисов А.В., ИЯиКН СВФУ 4-с кууруһун устудьуона сырдатта. Маны сэргэ, НИИ Олоҥхо СВФУ директора, СӨ култууратын туйгуна, филологическай наука хандьытаата Анисимов Р.Н. “Олоҥхоҕо киһи анала» диэн лиэксийэни аахта. Чопчулаан эттэххэ, маннык көдьүүстээх тэрээһини директоры билим үлэтигэр солбуйааччы Аммосова Т.К. иилээн-саҕалаан кэпсэтэн ыыттылар. Саха тылын уонна литературатын учуутала Васильева Е.Н. үөрэнээччилэри көҕүлээн түмэ тардан, оҕолор кэрэхсэбиллээх лиэксийэлэри иһиттилэр, билиилэрин хаҥаттылар.
Мукучу нэһилиэгэр алтынньы ый 21-23 күннэригэр СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РФ уонна СӨ театрдарын деятеллэрин сойууһун чилиэнэ, Христофор Максимов фондатын чилиэнэ, СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын Министерствотын “Ресурсно-проектнай киин” режиссера Адамова Саргылана Саввична – Алтан Кыыс салайыытынан, олохтоох дьаһалта (баһылык Левин Н.И., солб. Егорова Е.Е.), модельнай библиотека, олоҥхо ыһыаҕар үлэлиир бөлөх (сал. Им И.Н.) көҕүлээһиннэринэн дириҥ ис хоһоонноох, дьоһуннаах тэрээһиннэр ыытылыннылар.
Онтон, чуолаан, тус предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр хайысхалаах И.Е. Левин аатынан Танара орто оскуолатыгар (директор Эверстов Е.П.) буолбут тэрээһини бэлиэтээн сырдатар тоҕоостоох. Ол курдук, алтынньы 22 күнүгэр Танара орто оскуолатын кыраайы үөрэтэр түмэлигэр экскурсия, экспонаттары көрүү-истии буолла. Күнүс Танара орто оскуолатын аактабай саалатыгар үөрэх эйгэтин үлэһиттэригэр аналлаах стратегическай сессия ыытылынна. Адамова Саргылана Саввична – Алтан Кыыс “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө”, “Биэ уола Бэйбэлдьин тулаайах” түөлбэ олоҥхолорун ырытыыны оҥордо. Стратегическай сессияҕа биэс хамаанданан арахсан олорон кэпсэтии, ырытыһыы түмүгэр олоҥхоҕо туһуламмыт үлэҕэ сонун бырайыактар, санаалар этилиннилэр. Саргылана Саввична үөрэх эйгэтин үлэһиттэригэр туһалаах сүбэлэри-амалары биэрдэ, айымньылаахтык үлэлииргэ эрэл кыымын күөдьүттэ.
Маны сэргэ олоҥхону толорооччу, “Олоҥхо ыһыахтара” анал аат хаһаайына, чөл олоҕу тарҕатааччы Дьячковскай Н.Р. 5-10 кылаас үөрэнээччилэригэр маастар-кылаастары ыытта. Арчы дьиэтигэр Дьяконов Николай Михайлович-Чөлөс “Аҕыс күннүк сири атаратын иһигэр хаалларар айдаарыкы сиэр аттаах айдааннаах үйэҕэ төрөөбүт Ала Хотоҕой” олоҥхотун Дьячковскай Н.Р. толоруутугар нэһилиэк олохтоохторо, оскуола, А.П. Николаев аатынан “Дайан” норуот дьиэтин о.д.а. эйгэ үлэһиттэрэ кэлэн истэн олоҥхо дьикти-кэрэ, умсулҕаннаах абылаҥар куустардылар.
Олоҥхо уонна хомус дэкээдэтэ биһиги оскуолабытыгар сылын ахсын дьоһуннук бэлиэтэнэн ааһар. Ол курдук, сэтинньи 20 күнүгэр иитэр үлэ уонна эбии үөрэхтээһин учууталларын холбоһугун тэрийиилэринэн олоҥхоҕо аналлаах “Олоҥхо дойдута” куустатааҕы уруһуй күрэҕэ (тута дьүһүйүү) ыытылынна. Онтон сэтинньи 24 күнүгэр аактабай саалаҕа Олоҥхо күнүгэр аналлаах улахан суолталаах түмсүү буолла. “Олоҥхо – норуот уус-уран айымньытын чыпчаала” диэн уонна кэлэр сылга буолар Олоҥхо ыһыаҕын туһунан иһитиннэрии кэнниттэн уол оҕо оһуохайын төрүттээтилэр. Бэлиэтээн эттэххэ, уолаттары оһуохай тылын этэргэ кэрэ эйгэ оскуолатын эдэр специалиһа Сахая Белолюбская уһуйан үөрэтэ сылдьара кэрэхсэтэр.
Оскуола ааҕар саалатыгар (библиотека, сал. Новикова К.Е.,) олоҥхоҕо аналлаах, олоҥхоһуттар тустарынан дакылаат, кинигэ, сурунаал быыстапката тэрилиннэ. Аактабай саала аттынааҕы фойеҕа сахалыы иһит-хомуос, таҥас-сап, мал-сал, туттар тэрил дьон-сэргэ көрүүтүгэр туруорулунна.
Сэтинньи 25 күнүгэр олохтоох модельнай библиотека (сал. Им И.Н., Афанасьева В.А.) уонна оскуола коллектива бииргэ тэрийэн (иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччы Кычкина А.Д., саха тылын уонна литературатын учууталлара Васильева Е.Н., Васильев А.С., кылаас салайааччылара) алын, орто, улахан сүһүөх оҕолоругар Арчы дьиэтигэр бэрт сэргэх тэрээһин буолла. Оҕолор Кырса Сөдүөт “Биэ уола Бэйбэлдьийэ Тулаайах” олоҥхотуттан быһа тардан дорҕоонноохтук ааҕан иһитиннэрдилэр.
Маны сэргэ дэкээдэ устата алын сүһүөх үөрэнээччилэрэ Куоҕас Уйбаан “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотунан куукуланан дьүһүйүүнү уруоктарга сэргээн көрдүлэр-иһиттилэр. Оскуолаҕа уруок быыһыгар тохтобулга Кырса Сөдүөт “Биэ уола Бэйбэлдьийэ Тулаайах” олоҥхотуттан быһа тардан араадьыйанан ааҕыы тэрилиннэ.
Олоҥхо дэкээдэтин чэрчитинэн, сэтинньи 26 күнүгэр А.П. Николаев аатынан “Дайан” норуот дьиэтэ (директор Кудрина К.Б.) Иннокентий Левин-Ньээчэс “Кылыы Боотур” остуоруйа-поэматын куукуланан туруорууга оҕо аймаҕы кэлэн көрөргө ыҥырдылар. Манна алын, орто, улахан кылаас үөрэнээччилэрэ, “Дэриэбинэчээн” норуот тыйаатырын “Спутник” студиятын оҕолоро кытыннылар.
Оттон 7-10 кылаас үөрэнээччилэрэ өйү-билиини тургутан көрөргө туһуламмыт улуустааҕы олоҥхо олимпиадатыгар көхтөөх кыттыыны ыллылар. “Олоҥхону ойуулуубун” дьиэ кэргэнинэн уруһуй күрэҕэ (эпп. Новикова К.Е., тэрийэр хамыыһыйа) ахсынньы 20 күнүгэр диэри ыытылла турар. Күрэххэ 1-11 кылааска диэри үөрэнэр оҕолордоох дьиэ кэргэн кыттыыны ылар.
Түмүктээн эттэххэ, 2026 сылга буолар өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕын, Олоҥхо уонна хомус дэкээдэтин чэрчитинэн, Мукучу нэһилиэгэр дьоһуннаах тэрээһиннэр ыытылыннылар, өссө даҕаны сыл устата үлэ араас көрүҥэ ыытыллара былааннанар. Чахчыта, “Олоҥхо – киһиэхэ гимн!” диэн этии саха дьонун кынаттыыр, биир сомоҕо буоларга ыҥырар, инники олоҕор кэскили түстүүр.
Светлана Самсонова, Танара орто оскуолатын төрүт култуураҕа учуутала