Улуу Кыайыы 80-н сылын көрсө Арассыыйаҕа Аҕа дойду көмүскээччилэрин,Саха сиригэр Ийэ дойдуну көмүскээччи,Кэбээйи улууһугар «Дойдуга бэриниилээх буолуу»сылыгар аналлаах Кыайыы өрөгөйүн ыһыаҕа Мастаах нэһилиэгэр ыытылынна. Күммүт да туран биэрдэ. Ыһыахпыт түһүлгэҕэ мустууттан саҕаланна.
Киһи барыта сахалыы таҥнан, симэнэн саха бастыҥ ыһыаҕар алгыс ыла түһүлгэҕэ киирэр. Ыһыах бу үрдүк айыыларга уонна сир -дойду иччилэригэр үҥүү, сүгүрүйүү, көрдөһүү буолар. Кыстыкпытын этэҥҥэ туораан, от -мас көҕөрөн, айыыларга анаан сиэри-туому толоруу буолар. Ыһыах алгыһа суох буолбат. Айыылардыын биир ситимҥэ киирэн, кинилэри бэйэ диэки эргитэн,кэлэр сылга этэҥҥэ олорор туһуттан алгыстарын ылыы буолар. Биһиги ыһыахпыт солбуйуллубат алгысчыппыт, кэлбит дьону алгыһынан арчылаабыт, эдьиийдээтэр эдьиийбит — Марыына Комарова алгыстаан ыһыах аһыллыытын ыытта. Быйыл ыһыахпыт аһыллыыта дьон-сэргэ этэринэн олус үчүгэй, элбэх киһи кыттыылаах буолан ааста.
Сардана Иннокентьевна Татаринова салайааччылаах ыһыах аһыллыытын элбэх киһини хабан түптэһиттэри, кынаттары, үҥкүүһүттэри бука барыларын түһүлгэҕэ муста. Манна бааллар — «Талбаана», «Тускулаана», «Иэйии» түмсүүлэр, бөлөхтөр. Ыһыах аһыллыытын саҥаран -иҥэрэн арыйдылар — Марина Семёнова, Эдуард Захаров. Ытык түһүлгэҕэ ыҥырылыннылар — 2-с Лүүчүн аҕа баһылыга Юрий Иванович Лепчиков,нэһилиэк дьокутаата Иван Кононов,ытык мааны ыалдьыттарбыт Кононов Иван Дорофеевич, Ильинова Мария Алексеевна, Спиридонова Розалия Алексеевна, Алексеева Мария Дмитриевна, ону сэргэ тэрилтэлэрбит салайааччыларын ааттаан-суоллаан туран түһүлгэ ортотугар ыҥырдылар.
Дьэ, ыһыахпытын оройуттан тутан түөлбэҕэ сэлэлии хаамыынан, Аан аартыктан тоҕо анньан киирдилэр. Уруйдуу-айхаллыы «Эрэл» түөлбэ олохтоохторун көрүстүлэр. Салгыы үлэни, эйэни айхаллыы чиҥник үктээн киирдилэр «Эрчим» түөлбэ, Үрүҥ тунах ыһыаҕы үөрэ -көтө көрсө кэллилэр «Түмэн» түөлбэ, сырдык күп күөх куйаартан сардаҥатын бэлэхтиир «Сарыал» түөлбэ.
Айхаллаах түһүлгэбитигэр, уруйдаах туонабытыгар бар дьоммут көрүүтүгэр кыталыктыыр кыылларбыт кынталдьыйа кылбаһан, чэпчэкитик дугунан үҥкүүлээн үөрүүлэх күммүтүн арыйдылар. Кинилэр ытык кырдалбытын ыраастаатылар, арчылаатылар. Күн өркөн оҕолоро, урааҥхайы утумнааччылар, итэҕэлбит сүбэтинэн аламай күн абыралын ылынан, улуу күммүтүгэр ханыылаһа хаамсар хонуубутун, сомоҕолоһо сиэттиһэ сылдьар сиэдэрэй сирбитин, түмсүһэр түһүлгэбитигэр түптэлээн унаар буруону субуйа тартылар. Кии сытынан ыраастаан, төгүрүччү өттүттэн төбүрүөннээн киирэн күрүөлээтилэр. Торҕо буруобут унаарыйда. Айыы күүһэ арчылаах арчы тыллаах алкыйдын. Илии сылааһынан ситии быанан өрүллүбүт алгыстаах саламаны киэҥ нэлэмэн хонууга сыыйа тартылар. Эдэр -сэнэх ыччаппыт, үүнэр көлүөнэ уоланнарбыт баар балаһыанньаҕа баһыйтарбакка, тургутуу-туруулаһыы хонуутуттан чэгиэн -чэбдик эргиллэн кэлиилэрин түстүөҕүҥ диэн баҕа санаабытын эттибит.
Илин диэкиттэн күлүмнүүр күн сардаҥатынан арыалланан лыах курдук көтөн -дайан сибэкки кэриэтэ эрэкэ-дьэрэкэ оҕолорбут киирдилэр. Дьэ эрэ, тоҕоостоох кэм тиийэн тиксэн кэллэ — Лүүчүн ытык ыһыаҕын ытык түгэнэ, кэрэ күн кэтэһиилээх кэрдииһэ.
Айыы дьоно, күн оҕолоро, ытыктабыллаах ыалдьыттарбыт, аймах -билэ бар дьоммут тоҕус үтүө айыыларыгар, аламаҕай иччилэригэр сүрбүтүн көтөҕө, уйан куппутун бөҕөргөтөн, алгыстаах тылларын тиэрдэ тоҕус туруйа уолаттарынан, аҕыс кыталык кыргыттарынан арыалдьыттанан ыһыах ыһар алгысчыта аарыгыран киирдэ. Алгысчыт тылын ылынан сырдаатыбыт, төрүт тылбытын иҥэринэн тирэхтэннибит.Ол кэнниттэн тойуктаах алгыһы көтөҕөрбүтүгэр күүс -көмө буолуҥ диэн көрдөстүбүт, ааттастыбыт. Хамсаныылаах тойук туойан доллоһуттулар. Бу кэнниттэн кымыс охторуутун сиэрэ-туома ыытылынна.
Дьэ, доҕоттоор саамал кымыс утаҕы, үрүҥ илгэтин үрдүн охторорго үтүө күммүт үүннэ айыы тыынынан арчыланар түгэнэ кэллэ, тойон айах чороонтон кымыс үрдүн охторуу сиэрин -туомун толордо 2-с Лүүчүн аҕа баһылыга Ю.И. Лепчиков. Кымыс иһилиннэ, уйгулаах ыһыахпыт ыһылыннаҕа, саҕаланнаҕа. Оҕо дьоммут удьуордарын, кэлэр кэскилбит кэрэһитэ буолбут 2023 с. Суздальга Арассыыйа иһинэн ыытыллыбыт мас тардыһыытын чемпионат боруонса, 2024 с. Уфаҕа ыытыллыбыт үрүҥ көмүс, 2024 с. Сочига мас тардыһыытын чемпионатыгар устудьуоннар икки ардыларыгар ыытыллыбыт үрүҥ көмүс, 2025 с. Нальчикка мас тардыһыытын кыһыл көмүс мэтээллэр хаһаайына, Арассыыйа федерациятын успуордун маастара, эдэр кэскиллээх ыччаппыт — Владислав Софронов ыһыахпыт туллубат туоһутун, Үрүҥ мэҥэ бэлиэни Ытык Дуоҕаны 2-с Лүүчүн аҕа баһылыгар Юрий Лепчиковка туттарда. Ытык Дуоҕа анньылынна. Юрий Иванович эҕэрдэ эйэҕэһин, алгыс үтүөтүн бар дьонугар анаата.
«Көмүс сүүтүк»салайааччыта баһылыкка бэйэлэрин илиилэринэн тикпит панноларын, Кыайыы 80-с сылыгар анаммыт үлэлэрин үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда. Кыайыы өрөгөйүн ыһыаҕын дьоллоох оонньуутун кыайыыбыт оһуокайын олохтоотубут, Эллэй эһэбит эппит эйэлээх олохпут эһиэкэйин эҥээриттибит.
Ону таһынан бу бэлиэ күн түөлбэнэн балаҕан ис-тас киэргэтиитэ, сахалыы сандалы остуол көрүү күрэхтэрэ буолла. Эбээлэргэ анаан «Алаас хотуна» күрэхтэрэ тэриллэн, түөлбэттэн иккилии эбээ кыттыыны ылла. «Алаас хотуна -2025» кыайыылааҕынан Марыына Даниловна Комарова буолла. Кыттыбыт эбээлэргэ бука барыларыгар анал аат, сыаналаах бириистэр туттарылыннылар.
Үһүс күрэҕинэн — түөлбэнэн «Алаас оонньуута» ыытылынна:
1 м. — Эрэл
2 м. — Түмэн
3м. — Сарыал
4 м. — Эрчим.
Ыһыах саамай кэтэһиилээх успуорт көрүҥнэриттэн үс төгүл үс, хапсаҕай күрэхтэһиилэрэ салҕанан киэһэ хойукка диэри буолбута.
Ити курдук, Мастаах нэһилиэгэр быйылгы өрөгөйдөөх Кыайыы 80-с сылын көрсө Үрүҥ Тунах ыһыахпытын үрдүк таһымнаахтык ыыттыбыт, тэрийсибит дьоммутугар Норуот айымньытын дьиэтин дириэктэригэр С.И. Татаринова салайааччылаах култуурабыт үлэһиттэригэр барҕа махталбытын тиэрдэбит.
Сардана Жакипова, Мастаах нэһ.