Биир дойдулаахпыт, Сиэгэн-Күөлтэн төрүттээх, «Сиэгэн» диэн позывнойдаах, анал байыаннайдьайыыга кытта сылдьар Иван Б. кытта, билиҥҥи олох сиэринэн, куйаар ситиминэн тахсан кэпсэттибит. Кини хорсун быһыытын таһынан, дроннары суулларар буулдьаны толкуйдаан оҥорон, бэйэтин уопутун байыаннай дьайыыга тарҕатан, элбэх байыаһы быыһаабыт байыас буолар. Ону тэҥэ Запорожскай уобалас Гуляй-Поле куоратын анныгар саха сэргэтин туруорбута.
— Ааҕааччыларга бэйэҥ туһунан туһунан билиһиннэрэрэ.
— Мин Сиэгэн-Күөл дэриэбинэтигэр төрөөбүтүм, төрдүм Нам Арбына. Эһэм Иннокентий Иванович Бугаев Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Халхин-Гол оройуонугар дьоппуоннары кытары сэриилэспитэ. Кини танкист этэ. Сэрии кэнниттэн төрөөбүт дойдутугар, Нам Арбыныгартөннүбүтэ. Эһэм ыарахан дьылҕалаах киһи. Оҕо эрдэҕинэ туох баар бииргэ төрөөбүттэрэ, сут дьыл кэмигэр тыыннара быстыбыта. Дьиэ кэргэнтэн суос соҕотох хаалбытын Бугаевтар диэн аймахтара иитэ ылбыттара. Дьиҥнээх араспаанньата Ушницкай диэн. Эһэм Иннокентий Иванович плотник эбит. Сэриигэ сылдьан элбэх блиндаж туппут. Сэрии кэнниттэн дойдутугар Арбыҥҥа эргиллэн кэлбит. Коммунистическай Партия этиитинэн Сиэгэн-Күөл бүгүн турар сиригэр механизаторынан ананан тиийбит. Сиэгэн-Күөлү төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Билигин хомойуох иһинэдэр көлүөнэ эһэм туһунан билбэтэ хомотор…
Аны туран, Сэбээн-Күөлгэ бастакы ДТ-75 тракторы перегоннуур. Ол тыраахтарынан мас терелёвкалаан Сэбээҥҥэ чугас атаһын Дмитрий Васильевич Кривошапкины кытта аан бастакы аҕыс кылаастаах оскуоланы туппуттара. Онно эһэм оскуола тутуутугар биригэдьиирдиир. Кини Дмитрий Васильевич Кривошапкинныын чугас доҕордуулар эбит. Дмитрий Васильевич 14 сылы быһа кичэллэн «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону эбээннии тылбаастаабыта.
Эһээм, Сиэгэҥҥэ тиийэн олоҕун аргыһын Старостина Анна Андреевнаны көрсөн ыал буолбуттара. Эбээм –Ламутскайтан төрүттээх ыраас хааннаах эбээн. Эндыбаалга күн сирин көрбүтэ. Төрөөбүтүн кэннэ, эбэбин, өлбүт диэннэр күүлэҕэ таһаарбыттар. Онуыаллыы олорор киһи киирэн иһэн оҕо ынчыктыырын истэн дьиэҕэ илдьэ киирэн киһи буолбута.
Аҕам Бугаев Иннокентий Иннокентьевич иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кини кадровай булчут этэ. 90-с сылларгабүтүн Сиэгэн-Күөл дьонун этинэн, балыгынан хааччыйан олорбут ааттаах булчут буолар.
Готовцев Егор Иванович диэн Улуу Лена өрүс уонна Алдан эбэ силбэһэр сиригэр Ыал уһук диэн алааска ийэм Прасковья Егоровна Бугаева күн сирин көрбүтэ. Ийэм ийэтэ Сивцева Прасковья Андреевна Дыгдалтан төрүттээх, билиҥҥитэ Уус—Алдан Өспөҕө. Ийэм 6 саастааҕар ийэтэ күн сириттэн күрэнэр. Аҕата 16 сааһын туолбутун кэннэ өлбүтэ.
Ийэм 5 оҕо амарах ийэтэ буолар. Аан бастакынан кыыс, эдьиийим Оксана 1989 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини кэннэ мин бастакы уолунан 1991 сыллаахха төрөөбүтүм. Олкэннэ Иннокентий, Василий, Манчаары диэн бырааттардаахпын.
Бииргэ төрөөбүт быраатым, Василий Иннокентьевич Орден Мужества кавалера. 2022 сыллаахха мобилизациянан анал байыаннай дьайыыга ыҥырыллан барбыта. Старшай снайперынан сылтан ордук уоппуската суох үлэлиир. Василий аҕабыт туйаҕын хатарааччы, баартаах булчут этэ. Анал байыаннай дьайыыга барыан иннинэ туох баар аймахтарын барыларын этинэн, балыгынан хааччыйан олорбута.
— Байыаннай дьайыыга туох санааттан барбыккыный?
— Бырааппар, Василийга 14 ый устата уоппускатын биэрбэттэрин билэммин Оборона министиэристибэтин кытта хантыраак түһэрсэммин, быраатым баар сиригэр тиийбитим. Ол саҕана Саха Өрөспүүбүлүкэтин Опорнай пуунун начаалынньыгынан үлэлээбит Петр Лебедев диэн Амматтан төрүттээх киһилиин сүүрэн-көтөн быраатым кэтэһиилээх уоппускатын ситиспиппит. 2023 сыл, ахсынньы ый 22 күнүгэр быраатым уоппускаҕа барар бирикээһэ тахсыбыта. Ол курдук үс күнү тулуйбакка, ахсынньы 19 күнүгэр боевой садаанньаҕа киирэн баран, сырдык тыына сэрии толоонноох уотугар быстыбыта. Дьылҕа хаан диэн итинник эбит!
— Анал байыаннай дьайыыга барыаҥ иннинэ тугунан дьарыктаммыккыный?
Байыаннай дьайыы иннинэ арааһынай үлэҕэ барытыгар үлэлээбитим. Дойдубар ыччат лиидэрэ да буола сылдьыбытым. Тиксиигэ Быков Мыыска холкуоска балыктаабытым, «Сунтаравтодор» тэрилтэҕэ биригэдьиирдээбитим, уопсайынан, 33-с сааспар диэри араас үлэни барытын үлэлээн көрдүм. Кэнники бу хантараак баттаһан дойдум чиэһин көмүскүү сылдьабын.
— Өстөөх дронун ытар ньыманы айбытыҥ, ону патеннаан эрэллэрин туһунан кэпсээ эрэ.
— Антидроновай ботуруону хайдах айбыппын кэпсиир буоллахпына маннык. Мин 5 сааспыттан 8 сааспар диэриийэбин ииппит Эбээ Тина уонна Сэмэн Решетниковтарга Чинэкэ диэн оттуур сиргэ үс сылы быһа онно улааппытым. Ол сылдьаммын ох саа, рогатка, кэлин улаатарым саҕана 20-лээх үстэ эстэр сааны оҥорооччубун. Аҕам бултуурга-алтыырга, кустуурга-хаастыырга, сэбинэн-сэбиргэлинэн туттарга үөрэппитэ билигин улаханнык туһалыы сылдьар. Оҕо эрдэхпиттэн саам ботуруонун бэйэм иитэр этим. 90-с сылларга, бары билэргит курдук, ботуруон да туох даҕаны суох, кэмчикэмнэр этэ. Ол курдук, сүнньүөҕү уонна доруоп ботуруону оҥорорбун олус сөбүлүүр этим. Оннооҕор доруобу алдьаммыт аккумулятортан сибиниэһин уулларан оҥорор этим. Бэйэ оҥоһуутунан ытарга да бигэ эрэллээҕэ. Манна кэлэн баран бастаан доруобу аккумулятор сибиниэһин уулларан оҥорбутум. Кэлин хата 0000 доруоп атыылаһан 5.45 АК ботуруонунан антидрон иитэргэ судургу буолбута. Антидрон ботуруона кыра дроннары куһу курдук суулларар. Холобур ПФВиКамикадзе диэн саамай кыһалҕаны таһаарар дрону уонна DJi Маврик арааһын барытын таах чөккөйү курдук суулларар. Ол иһин оннук буулдьаны оҥорор буолбутум. Онтукайбынан уоппускаҕа дойдубар кэлэ сылдьаммын патент чааһыгар сүүрбүтүм. Бу ньымабытын Саха сирин дьоно оҥорон саҕалаабыттарын бигэргэтэр туһугар өрөспүүбүлүкэ салалтата, Михайлова Евгения Исаевна сорудаҕынан, Донбаска, «Бары бииргэ Кыайыы туһугар» хотугулуу-илиҥҥи көмө уонна өйөбүл пуондатын салайааччыта Георгий Куркутов салалтатынан патент оҥорторорго ылсан үлэлэстилэр. Билигин сертификатын кэтэһэ сылдьабыт. Патеннаныа диэн бигэ эрэллээхпит.
— Анал байыаннай дьайыыга сылдьан сэргэ оҥорбутуҥ туһунан сэһэргээ эрэ.
— Запорожскай уобалас Гуляй-Поле куоратын анныгар саха сэргэтин мин уоппускаҕа барыам иннинэ 2024 сыл, алтынньы ый бүтүүтэ дуу, сэтинньи ый саҕаланыыта дуу туруорбутум. «Эйэ» сэргэтэ диэн ааттаах. Туруорбут сэргэм өйдөбүлэ диэн, мин быраатым тыына сэрии толоонноох уотугар быстыбыта биир сылыгар ананан, кини кута-сүрэ бу дойдуттан мин сэргэбинэн силбэһэн төрөөбүт дойдубутугар тиийэн, олорбут олоҕуттан арахсан, үөһээ дойдуга тиийдин диэн. Бу сэргэни бэйэмсаха быһаҕынан кыһаммын, ойуулаан-оһуордаан, сэттэ күнү быһа кыһалламмын, ис санаабын барытын уураммын оҥорбутум. Сэргэм ойуута-бичигэ сэрии, өй-санаа киирсиитин туһунан элбэҕи кэпсиир. Саха уолаттарын арчылыы, араҥаччылыы, дойдубут тыынын биэрэ турар. Сэргэ аллараа өттүгэр «биэс харах» харысхаллаах. Сэргэни туруорарга байыаннай дьайыы буола турар сиригэр тиийбит алгысчыты Арчыынаны ыҥыраммыт сахалыы сиэр-туом оҥоһуллубута.
— Байыаннай дьайыыга сылдьар биир дойдулаахтаргар тугу этиэҥ этэй?
— Күн аайы сиэри-туому тутуһа, өбүгэлэртэн көрдөһө сырыттаххына тыыннаах, эчэйбэккэ дьиэҕитигэр төннүөххүт диэн саныыбын. Сэриибит бүтэрэ кыра хаалла. Тулууру, дьулууру баҕарабын. Кэбээйим дьоно байыастаргытын умнумаҥ. Эһиги алгыс тылгыт биһигини кынаттыыр, биһиэхэ дурда-хахха буолар.
Иван Софронов-Сандал.