Улуу Кыайыы күнүн көрсө.
Мин сайыҥҥы уоппускабар Алтай хайатын тэллэҕэр нэлэмэн күөл кытыытыгар тэнийэн сытар санаторийга кэлэн сынньана, таарыйа бадарааҥҥа эмтэнэ сылдьабын.
Алтай сүрдээх кэрэ айылҕалаах дойду. Халлааҥҥа харбаспыт аҕыс иилээх-саҕалаах хайалар быыстарыгар халлаан өҥүнүү күп-күөх дьүһүннээх араас күөллэр күлүмүрдүү сыталлар. Сорох күөллэр кытыыларыгар күөх нэлэмэн хочолордоохтор. Бу күөллэр муора таһымыттан төһө сүүһүнэн миэтэрэ үрдүккэ сытар ааттаахтар.
Үс хонуктааҕыта манна кэлээри айаннаан иһэн көрдөххө, хайалар быыстарыгар баар күөллэр кытыыларыгар үрүт үөһэ балаакка бөҕөтө тардыллан тураллар этэ, сорох сирдэргэ күөх мандар айылҕа быыһыгар сынньанар дьиэлэр дьэндэһэн көстөллөрө. Манна хас сайын аайы чугастыы сытар уобаластартан тыһыынчанан дьон массыыналарынан айаннаан кэлэн, кэрэ далбар айылҕаҕа сынньанан бараллар эбит. Оннуктары дьиикэй туристар диэн ааттыыллар эбит. Айгыр силик айылҕаны киртитэллэрин, сирдэрин үлтү тэпсэллэрин, алдьаталларын иһин биллэн турар, олохтоох былаастар сөбүлээбэттэр. Ону ол диэбэккэ хас сайын аайы хатылана турар көстүү эбит, кэлээччилэр да туохтан да иҥнибэт дьоннор быһыылаах, дэлэҕэ да дьиикэй дэниэхтэрэ дуо?
Сытар хоспор иккиэбит. Киһим Брянскай уобаластан кэлбит, үгүс саҥата суох саас ортолоох киһи. Иллэҥ кэмигэр телевизоры холбуур, сонуннары көрөр, онтон салтаҕына атыылаһан киллэрбит хаһыаттарын ааҕар.
Мин бүгүн иллэҥ кэммэр таһырдьа тахсан, иннибэр нэлэһийэн сытар күөл диэки хаамтым. Кытыл устун хаама түһүөм уонна сөтүөлүөм диэн киччэм былааннаахпын. Дьиктитэ диэн манна күөллэрин дьүһүнэ халлаан күөҕэ өҥнөөх буолар эбит.
Күөл кытыытыгар чугаһаан истэхпинэ, эмискэ ойоҕоспуттан баараҕай харыйалар анныларыттан ким эрэ нууччалыы тылынан ыҥырда:
Көрбүтүм, эргэ бинсээгэр уордьаннар планкаларын кэппит, тоҥхоччу кырдьыбыт нуучча оҕонньоро ыскамыайкаттан туран, мин диэки тайаҕар тэптэрэн содьоохтоон кэллэ. Мин диэки көрөн турбахтаат ыйытан кыыкынаата:
Кырдьаҕас нуучча оҕонньоро туохтан эрэ долгуйбут дьүһүннээҕэ. Мин оҕонньор сирэйин-хараҕын көрөн, кини туох эрэ олус суолталааҕы кэпсиэн баҕарарын өйдөөбүтүм. Бу кырдьаҕас сэрии бэтэрээнэ барахсаҥҥа аккаастыыр адьас сатаммат этэ, онуоха эбии чуҥкуйа сылдьар киһиэхэ миэхэ сөптөөх сэһэргэһэр киһи түбэспититтэн испэр үөрэ санаабытым.
Биһиги тыыллан-хабыллан үүммүт баараҕай харыйа анныгар турар ыскамыайкаҕа олорбуппут. Оҕонньор тугу эрэ толкуйдаабыттыы күөл уҥуоргу өттүн одуулаһан олорбохтообута.
Мин Клин куоракка 1923 сыллаахха төрөөбүтүм. Сэрии саҕаланаатын кытта аҕыйах хонуктааҕыта оскуоланы бииргэ бүтэрбит уолаттарбын кытта военкомакка тиийбиппит, санаабытыгар сэрии хаһан биһиги тиийиэхпитигэр диэри бүтэн хаалыа диэн бары да ыксыыр этибит. Бастаан заводтары көһөрөр үлэлэргэ сылдьыбыппыт, онтон кэлин икки ый кэриҥэ байыаннай үөрэххэ үөрэтэн бараннар биһиги чааспытын сэриигэ киллэрбиттэрэ.
Билэриҥ курдук, сэрии бастакы сайыныгар биһиги армиябыт чугуйан испитэ. Алтынньы ыйга Вязьма аттыгар ынырыктаах хотторуу буолбута, алта сүүс тыһыынчаттан тахса киһибит билиэҥҥэ түбэспитэ. Ону кытта өлүү-сүтүү элбэх буоллаҕа. Биһиги дивизиябыт эмиэ төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн баран, сор бөҕөнөн нэһиилэ икки сүүсчэкэ эрэ киһи ордон мүччү көтөн тахсыбыппыт. Биһиги чааспытын атын эстибит чааска холбоон Москва анныгар бырахпыттара. Ити кэмҥэ Москваҕа барар Можайскай суол адьас да аһаҕас турбут этэ. Немец сэриилэрэ ол саҕана төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит биһиги армияларбытын кыргар, бэриннэрэр ухханыгар иллэҥэ суох сырыттахтара.
Сэтинньи ый саҥата аҕыйах ахсааннаах биһиги полкабыт обороналанан сытар туһаайыытынан Сибиртэн кэлбит дивизияны киллэрбиттэрэ. Биһиэхэ үөрүү-көтүү бөҕөтө буолбута. Бары да астыммыт санаабытыгар сибиряктар бары да модьу-таҕа, холку, кыра аайы ыстаҥаласпат, элбэх саҥата-иҥэтэ суох түс-бас дьон этилэр. Атын омуктар да балачча баар этилэр: татаардар, сахалар, буряттар, тувинецтэр. Мин взводпар түөрт саха түбэспитэ. Үс саха адьас нууччалыы билбэт этилэр, оттон төрдүстэрэ Өлөксөй кооперативнай техникуму бүтэрбит буолан, нууччалыы хоп курдук бэркэ быһаарсара, онон дьонноругар тылбаасчыт буолбута уонна нууччалыы үөрэтэр эбээһинэһи ылыммыта. Кини дьүһүнэ эйиэхэ арыый да майгынныыра, ол иһин эйигин көрөөт майгыннаппытым. Өлөксөй орто уҥуохтаах, хатыҥыр, ыыс араҕас хааннаах, сэргэх, көрдөөх майгылаах киһи этэ. Биир дойдулаахтарын кини иилээн-саҕалаан, үөрэтэн-такайан илдьэ сылдьара. Дьонноро кинини биир тыла суох бас-көс киһи оҥостоннор, тылыттан тахсыбат этилэр.
Саха саллааттара кыра саастарыттан булчут идэлээх буоланнар, олус бэргэн ытааччылар этэ. Атаакаҕа киирдэхпитинэ батальоммут командира саха байыастарыгар пулеметчиктары суох оҥорорго сорук туруорара, ол соругу уолаттар кыһаллан толороллоро. Кинилэр отунан-маһынан хаххаланан, мастар кэннилэриттэн саһан сытан пулеметчиктары бэргэнник ылҕааннар, биһиги олус улахан сүтүктэммэккэ атаакаттан бүтүн тахсарбыт.
Сэтинньи ыйга Гитлер Кыһыл болуоссакка параадтыах буолан айаҕаламмыта. Параад буолбута эрээри немецтэр буолбакка, советскай армия сэриилэрэ биир ньыгыл кэккэнэн хаамсыбыттара. Ити оччотооҕуга олус улахан суолталаах параад этэ, итинтэн биһиги дойдубут сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ, кыайыыга күүстээх эрэл үөскээбитэ.
Сибиртэн кэлбит дивизиялар параадка сылдьаат сонно үргүлдьү фроҥҥа ааспыттара. Сорох байыастар ичигэһэ бэрт диэннэр бэргэһэлэрин устан кэбиспиттэр. Кинилэри көрөннөр москвичтар бэркэ үөрбүт-көппүт этилэр: “Сибиряктар кэлбиттэр! Немеһи сүнньүн эрийэр буолбуттар!» Ити үөрүүлээх сурах Москва үрдүнэн тилийэ көппүтэ.
Биһиги аттыбытыгар генерал Белобородов эмиэ Сибиртэн кэлбит албан аатырбыт дивизията обороналанан сыппыта. Ити генерал икки төгүллээх Советскай Союз геройа буолбута.
Ахсынньы ыйга Москва анныгар күүскэ тымныйталыы сылдьыбыта. Саллааттар илиилэрин-атахтарын үлүппүт түбэлтэлэрэ тахсыталаабыттара. Биирдэ көрбүтүм, сахалар хантан эрэ сыыллан тиийэн, сыалаах эт синньигэс кырбастарын аҕаллылар. Ыҥыран ол астарыттан бэристилэр. Өлбүт сылгылары буланнар, тириитин аннынааҕы сыалаах этин элийэ быһан аҕаланнар, тылларын анныгар укталлар, уонна сииллэр эбит. Мин аччык, тоҥон ыбыгырыы сылдьар киһи бэлэм астан аккаастаныам дуо? Сылгы сыата барахсан олус абыраллаах ас буоларын онно билбитим. Айахпар тылым анныгар укта сылдьан эмтэххэ киһи куруук тот, бөҕөх сылдьар эбит, күүһү-сэниэни олус биэрэр этэ. Аны тот киһи сэниэтэ эстэ охсубат уонна тымныыга бэриммэт буолар.
Окуопаҕа уоту отторбутун командирдар көҥүллээбэт этилэр. Ол иһин улахан тымныыларга саха уолаттара тэйиччи аппаҕа дириҥ дьаама хаһаннар, үрдүгэр мастары тэлгэппиттэрэ, ол түгэҕэр уоту оттоллоро, онно буруотун ойоҕоһунан биллибэккэ тахсар гына оҥорбуттара. Онно взвод саллааттара бары уочаратынан иттэрбит, сылгыбыт этин буһаран сиирбит. Аны Өлөксөйдөөх хаар анныттан от бөҕөтүн үргээннэр, окуопа түгэҕэр олорор сирдэригэр тэлгэтэллэрэ, онтукайдара сүрдээх ичигэс буолара, ол отторуттан саппыкыларын иһигэр угунньа гынан укталлара, биһиэхэ көрдөрөн сүбэлээн биэрэллэрэ. Биһиги үчүгэйи, абыраллааҕы көрөн үтүктэн эрэ истэхпит дии. Командирдар саха саллааттарын ыталлара бэргэннэрин, тымныыга тоҥмот тулуурдарын, кыһыҥҥа бэриммэт булугас өйдөрүн хайгыыллара. Батальон командира өлбүт аттары эттээн эбии аһылык оҥостоллоругар атын взводтарга бирикээстээбитэ. Саллаат эрэйдээх тыыннааҕын тухары хаһан да астан аккаастанааччыта суох. Тот, нүөл саллаат тымныыга бэриммэтин командирдар да билэн сырыттахтара.
Ахсынньы бэһис күнүттэн биһиги советскай армиябыт улахан далааһыннаах кимэн киириитэ саҕаламмыта. Кыһыҥҥы кэмҥэ сэриилэһэ үөрүйэх, сөптөөх байыаннай үөрэҕи барбыт Сибирь хорсун дивизиялара өстөөҕү Москва анныгар үнтү сынньаннар, үс сүүс километр ыраах бырахпыттара. Сэрии иккис сылыгар Ржев уонна Вязьма аннынааҕы алдьархайдаах хаан тохтуулаах кыргыһыыларга ити дивизиялар олус ыар сүтүктэммиттэрэ.
Москва аннынааҕы кыргыһыыларга биһиги взводтан икки саха саллаата охтубута. Ржев туһаайыытынан кыргыһыыга үһүс саха уола ыараханнык бааһыран госпитальга ыытыллыбыта да, өлбүт сураҕа иһиллибитэ. Өлөксөй биир дойдулаахтарын сүтэрэн, соччо күлбэт-үөрбэт, тыйыс, дьэбир хааннаммыта. Кини биһикки кэлин доҕордоһоммут иккиэн бииргэ тутуһан сылдьар буолбуппут.
Биир кыракый дэриэбинэҕэ атаакаҕа киирэн испиппит. Соһуччу ойоҕоско турар дьиэттэн амбразураттан пулемет тохтоло суох ытан сигийэн барбыта. Өлүөскэ автоматынан ытыалаан көрбүтэ эрээри амбразура чуолҕана кырата бэрт буолан пулеметчиги таппатаҕа. Рота командира Өлүөскэ биһиккини пулемету суох оҥорорбутугар бирикээстээбитэ. Сонно үгүс саҥата суох өйдөһөн, биһиги гранаталары ыламмыт, хотоол сиринэн киирэммит, уҥа өттүнэн сыыллан барбыппыт. Балачча өр сыыллан дьиэ уҥа өттүгэр баар ампаарга олбуорунан күлүктэтэн чугаһаат, аанын арыйа баттаат икки гранатаны быраҕаат, эргийэ сүүрэн тиийэн пулемет ытыалаан тибийэр дьиэтин түннүгүнэн танканы алдьатар гранаталары быраҕаттаабыппыт. Ол кэмҥэ олбуор кэтэҕиттэн ойон тахсыбыт немец миигин автоматынан ытан эрэрин көрө охсон, Өлүөскэ түҥнэри ытан түһэрбитэ. Итиннэ дьиэ күлүгэр тураммыт, аттынааҕы дьиэттэн ойон тахсар немецтэри автоматынан умсарыта ытыалаан түһэртээбиппит.
Салгыы атаакалаан дэриэбинэ уһугар тиийиибитигэр улахан сарай умайа турара. Ол иһигэр оҕолор ытыыр, сарылаһар саҥалара иһиллэрэ. Кыргыһыы саҕаламмытыгар оҕолор куотан онно симиллибиттэр эбит, ону немецтэр соруйан уоттаан кэбиспиттэр. Биһиги тиийиибитигэр бэтэрээ аан өттө умайан өрө күүдэпчилэнэ турара, ааны туора умайа-умайа өһүө баҕаналара үөһэттэн туора-маары түспүттэрэ. Иһирдьэ сарай түгэҕэр уонтан тахса оҕолор эрэйдээхтэр харахтара кылаһан ытаһан аймана тураллара. Биһиги уу баһар иһит, баалкылары туора тардар тимир тордуох көрдүү ыстаммыппыт. Оттон Өлөксөй иһирдьэ ойон киирбитэ, сотору оҕолору батыһыннаран күлүбүрүү умайан туора-маары түспүт баҕаналар быыстарынан илиилэриттэн сиэтэн таһаарбыта. Сонно көрөн турдахпытына сарай умайбытынан сууллан кур гына түспүтэ, уот өссө күүһүрэн араастаан тачыгыраабытынан өрө уһууран тахсыбыта.
Кыргыһыы кэнниттэн киэһэ өстөөхтөн былдьаан ылбыт блиндажпытыгар утуйаары сытан мин доҕорбуттан Өлүөскэттэн ыйыппытым: “Эн ити сарайга харса суохтук киирбитиҥ дии. Арай итиннэ сарай сууллан хам баттаабыт буоллун?” Онуоха Өлүөскэ аргыый хардарбыта: “Мин оҕолор харахтарын көрбүтүм… Итиннэ оҕолор уокка өлбүттэрэ буоллар, мин өлүөхпэр диэри бэйэбин бырастыы гыныам суох этэ…”
Кини итинник эппитэ…
Аҕыйах хонон баран атаакаҕа киирэн истэхпитинэ Өлүөскэ анараа өттүгэр снаряд эстэн, сонно иттэннэри баран түспүтэ. Киһибэр ыстанан тиийбитим, түөһүн тылыттан хаана тыган өрө хоройон эрэрэ. Кини туох эрэ диэн саҥара сатаабыта да, айаҕыттан хаан кэлэн, саҥата иһиллибэт буолбут этэ. Онтон сыыйа налыйдар налыйан, харахтарын уота өһөн барбыта.
Дьэ итинник сэриилэспитэ мин доҕорум Өлөксөй Куприянов уонна кини биир дойдулаахтара…
Бу быйыл Москва анныгар, Сибирь дивизиялара немеһи тохтоппут, ол кэнниттэн үнтү сынньан кимэн киириилэрэ саҕаламмыт сирдэригэр Сибирь хорсун буойуттарыгар анааннар сүүнэ улахан пааматынньыгы туруорбуттарын туһунан сонуннарга кэпсээбиттэрэ. Дьэ ол саамай сиэрдээх тутуу оҥоһуллубут.
Игнат Михайлович кэпсээн бүтэн саҥата суох умса түһэн, ааспыт ынырыктаах сэрии суоһар түгэннэрин ахтан-санаан, бэйэтин ис санаатыгар хам баттатан олордо.
Бэтэрээн бу иһигэр үгүс сылларга мунньуллан иитиэхтии сылдьыбыт кэпсээнин сэһэргээн, ис санаалыын-оноолуун чэпчээн, оччотооҕу доҕотторун иннигэр иэһин төлөөбүт курдук сананна.
Түөрт саха саллаатын олоҕо… Кинилэр дьоннорун-сэргэлэрин өйүгэр-санаатыгар Ийэ дойдуларын көмүскүү барбыт саллааттар быһыыларынан хааллахтара. Бар дьоннорун сырдык, үтүө өйдөбүлэ буолан…
Константин Эверстов.